Een netwerkbeheerder streeft naar een stabiel, robuust, veilig en makkelijk te onderhouden netwerk dat te allen tijde kan voldoen aan de vraag van de gebruikers (consumenten en producenten). Dat geldt voor een elektriciteitsnetwerk, maar net zo goed voor gas-, water-, telefoon- en televisienetwerken. Voor het besturen van een netwerk heeft een beheerder behoefte aan informatie over de verschillende knooppunten in het netwerk. Dit kan gaan om statusberichten met betrekking tot doorvoer of fouten, maar ook meer intelligente berichten over verwachte vraag of alternatieve routering. Deze slimme informatielaag bovenop het transportnetwerk (van elektriciteit, gas, water of bits) geeft de netwerkbeheerder enerzijds een beeld van de werkelijkheid in de buitenwereld en biedt hem anderzijds de mogelijkheid om die buitenwereld te beïnvloeden door nodes in het netwerk aan te sturen. De keuzes om het netwerk te beïnvloeden maakt hij op basis van zijn beeld van de buitenwereld. Hoe beter dit beeld overeenkomt met de werkelijkheid, hoe beter de beslissingen worden (in theorie). Voor het leveren van de grote hoeveelheid gegevens die nodig zijn voor het opbouwen van een beeld van de werkelijkheid, wordt veelal gebruikgemaakt van informatie- en communicatietechnologie.
Waar de analoge telefoon- en televisienetwerken in Nederland de afgelopen decennia vergaand geautomatiseerd en gedigitaliseerd zijn, is de ICT-revolutie voor een groot deel voorbijgegaan aan de elektriciteitsnetwerken. ICT gaat natuurlijk over informatie en communicatie en het versturen van informatie en communicatie is de core business van telecombedrijven en kabelaars. Met hun breedbandige netwerken, met een ruggengraat van glasvezel, kunnen ze eenvoudig gedetailleerde besturingsinformatie meesturen. Voor de elektriciteitsnetwerken ligt dit een stuk gecompliceerder. Via power line communicatie is het al bijna 100 jaar mogelijk om informatie te versturen over het elektriciteitsnetwerk, maar de mogelijkheden voor het verzenden van informatie zijn beperkt, zeker op grotere afstanden.
Juist die informatievoorziening zal de komende jaren moeten zorgen voor het ontstaan van Smart Grids. Alleen met de goede informatie kunnen beheerders en geautomatiseerde netwerkonderdelen (onderstations, MS-ruimtes, slimme meters thuis) op de juiste manier bijsturen. En die bijsturing wordt steeds noodzakelijker vanwege een aantal ontwikkelingen in de markt. Zo zorgt de toename van steeds meer decentrale opwekking (vooral windenergie) ervoor dat het middenspanningsnet op een aantal plekken in het land aan zijn grenzen zit. Vooral de onvoorspelbaarheid van de grillige productie van de windmolens maakt dat er veel reservecapaciteit en goede afvoermogelijkheden in het netwerk moeten zitten. Met die lokale opwekking en de opkomst van de prosumers (producent en tegelijk consument) ontstaat er een tweewegverkeer waarop het netwerk van oorsprong niet berekend is.
Daarnaast lijken elektrische auto's de komende jaren echt door te gaan breken. Een goede infrastructuur voor het opladen van deze auto's zal enerzijds een grote logistieke uitdaging vormen, maar anderzijds ook veel mogelijkheden bieden voor het opvangen van de vraag tijdens de ochtend- en avondpiek. De verrekening daarvan levert weer een uitdaging op voor de slimme meters die de mensen thuis hebben staan. Gedistribueerde intelligentie in het netwerk kan het reageren op fluctuaties in vraag en aanbod lokaal afhandelen en zelfs 'onderhandelen' met andere slimme systemen en apparatuur over het moment van aan- en uitschakelen. Hiermee vlakken de pieken en dalen in het gebruik af en met minder grote fluctuaties kan het netwerk veel efficiënter benut worden. Er is dan namelijk minder restcapaciteit nodig, waardoor in feite investeringen gericht op het vergroten van de capaciteit kunnen worden uitgesteld.
Zonder goede informatievoorziening en gerelateerde informatiearchitectuur zal deze geschetste toekomst nooit bewerkstelligd kunnen worden. Waar het inrichten van een goede informatievoorziening op zich al een complex vraagstuk is, maakt het gewenste tijdspad de uitdaging nog een stuk groter. De geleidelijke uitbouw en integratie van automatisering in het primaire proces heeft binnen vergelijkbare sectoren meerdere decennia geduurd. Daarbij is vaak een evolutionair groeipad doorlopen met in eerste instantie lokale automatisering, gevolgd door steeds verdere integratie van processen en systemen en standaardisatie van gegevens. Deze natuurlijke groei ging gepaard met veel trial and error, waarbij tussentijds bijgestuurd werd. Hierdoor waren de risico's relatief klein en was de impact van de veranderingen beperkt. Een dergelijk groeipad zal voor de energiesector niet mogelijk zijn, aangezien dit te veel tijd in beslag zou nemen en daarnaast ook nog een dure oplossing zou zijn.
Dankzij de geleerde lessen binnen de andere sectoren, kunnen de groeistappen binnen de energiesector veel groter zijn. Een belangrijk deel van de onduidelijkheden die binnen andere sectoren tot verkeerde beslissingen hebben geleid, zijn inmiddels uitgekristalliseerd en doorontwikkeld tot (internationale) standaarden. Veel van deze standaarden betreffen technologie en vertegenwoordigen daarmee slecht één aspect van de veranderpuzzel. De veranderingen die in de bedrijfsvoering en de organisatie moeten worden doorgevoerd, vormen nog steeds een groot veranderrisico. Helemaal met een toekomstvisie die verre van vastligt, wordt de veranderkracht van de organisatie in het komende decennium bepalend voor het uiteindelijke succes.
Met betrekking tot de informatievoorziening wordt het dus belangrijk dat die veranderkracht zoveel mogelijk wordt ondersteund. Dit betekent dat de onderliggende informatiearchitectuur in de basis flexibel moet zijn en gericht moet zijn op verandering. Richtlijnen die daarbij kunnen helpen, zijn de volgende:
Met deze richtlijnen kunnen risico's worden beperkt en blijft een snelle aanpassing mogelijk. Een goed contact tussen de business en de architecten is daarbij van groot belang. Niet alleen om snel te kunnen schakelen, maar vooral ook om eenzelfde visie op de toekomst te blijven houden.
Werkt u in de energiesector en staat u voor een uitdaging op het grensvlak van ICT en bedrijfsvoering? Bent u benieuwd hoe onze modellen en adviezen u kunnen ondersteunen bij het realiseren van een snel én beheersbaar verandertraject? Neem dan contact op met één van onze consultants. Zij zullen u met hun ervaring en kennis van markt en product snel op weg kunnen helpen.
